Το καταφύγιο

Η βιβλιοθήκη του Ναυτίλου, εν μέσω εκλογών και άλλων βιβλικών καταστροφών, τελεί υπό μετακόμιση... Πώς μπορούν να χωρέσουν, εν πλήρει τάξει, πάνω από 10.000 βιβλία σε ένα αποθηκάκι 20 τετραγωνικών; Ιδού το ερώτημα στο οποίο καλούνται να απαντήσουν άπαντες οι υποψήφιοι... βιβλιομανείς!

Σημείωση: Η φωτογραφία είναι από τη βιβλιοθήκη του Holland House στο Λονδίνο, η οποία βομβαρδίστηκε από γερμανικά αεροπλάνα το 1940. Παραδόξως, ενώ η οροφή καταστράφηκε ολοσχερώς, οι πλαϊνοί τοίχοι και τα ράφια με τα βιβλία παρέμειναν ανέπαφα δίνοντας τη δυνατότητα στους βιβλιόφιλους να περιφέρονται ανάμεσά τους, έστω και μετ' εμποδίων. Σύντομα η μετακόμιση μεγάλου μέρους της υπερμεγέθους βιβλιοθήκης εις λιλιπούτειον σπήλαιον θα ολοκληρωθεί (η διευθέτηση θα αργήσει καθώς πρόκειται για έργο εν προόδω) και ο Ναυτίλος θα επανέλθει στις αναγνωστικές του συνήθειες: Οι Κύκλωπες, το δωδέκατο κεφάλαιο του Οδυσσέα του Τζόυς.

Οδυσσέας - 12

Τζέημς Τζόυς, εκδ. Κέδρος, μτφ. Σωκράτης Καψάσκης.
James Joyce: Ulysses. Folio Society, 2004 (1926).
James Joyce: Ulysses. Penguin 1992, annotated (1960)

11. Σειρήνες

Στο μπαρ του ξενοδοχείου Όρμοντ στις τέσσερις μετά το μεσημέρι.

Οι γνωστοί μας, από τα προηγούμενα επεισόδια, Δουβλινέζοι καταφτάνουν στο μπαρ του ξενοδοχείου Όρμοντ για ένα ποτό και για να τραγουδήσουν παίζοντας μουσική. Οι σερβιτόρες-σειρήνες, Μάινα Κένεντυ και Λύντια Ντους, περιμένουν πρόθυμες να τους εξυπηρετήσουν ενώ ο Μπλουμ γευματίζει στη διπλανή τραπεζαρία. Κάποια στιγμή, λίγο πριν το ερωτικό του ραντεβού με την Μόλλυ, εμφανίζεται ο Μπόυλαν για ένα σύντομο ποτό.

 Ο Ουώλτερ Πέιτερ ισχυριζόταν πως όλες οι τέχνες επιδιώκουν να γίνουν μουσική. Αυτός πιστεύω ήταν κι ο στόχος του Ιρλανδού δημιουργού σ' αυτό το κεφάλαιο και σε ένα μεγάλο βαθμό το κατάφερε. Δεν έχει παρά να διαβάσει κανείς φωναχτά κάποια αποσπάσματα (στο πρωτότυπο) για να αντιληφθεί το μεγάλο του επίτευγμα. Fuga per canonem ονομάζει ο Τζόυς την τεχνική των "Σειρήνων". Η δική μου αίσθηση είναι πως πρόκειται για μια μικρή όπερα με μια έξοχη εισαγωγή (overture) δύο σελίδων, όπου παραθέτονται "μουσικά" μοτίβα που θα αναπτυχθούν στη συνέχεια. Η βαγκνερική μέθοδος του leitmotiv στη λογοτεχνία! Ο αναγνώστης καθώς προχωράει στην ανάγνωση του επεισοδίου εξοικειώνεται με τα μουσικά θέματα του συγγραφέα απολαμβάνοντάς τα όλο και περισσότερο καθώς επανέρχονται κατά κύματα οδηγώντας την δέκατη περιπέτεια του Οδυσσέα στην κλιμάκωσή της: Prrprr... Fff.Oo.Rrpr... Pprrpffrrppfff... (Πρόκειται για την πορδή που αφήνει ο Μπλουμ ενώ διαβάζει τα εθνικοπατριωτικά λόγια του Ρόμπερτ Έμετ).

Διαβάζοντας τις "Σειρήνες" καλό θα ήταν να έχουμε υπόψη μας το πάθος των Ιρλανδών για τις μπαλάντες και την ιταλική όπερα. Το Δουβλίνο ήταν μια πόλη με μεγάλη παράδοση στο λυρικό τραγούδι κι ο ίδιος ο Τζόυς τραγουδούσε υπέροχα κι έπαιζε μουσική. Για πολλά χρόνια δυσκολευόταν να επιλέξει αν θα γινόταν τραγουδιστής ή συγγραφέας. Ωστόσο, με τον "Οδυσσέα" κατάφερε και τα δύο! Στις "Σειρήνες" εγκαταλείπονται οι γραμματικοί κανόνες, οι λέξεις ακρωτηριάζονται, η σύνταξη... ποια σύνταξη; Το αποτέλεσμα είναι εκπληκτικό. Οι λέξεις δραπετεύουν απ' το χαρτί... δεν διαβάζονται αλλ' ακούγονται. Όλες αρμονικά πλασμένες κινούνται ρυθμικά μέσα στο κείμενο για να συναντήσουν τις αισθήσεις του ακροατή κι αναγνώστη τους. Αυτός, ασφαλής ωστόσο, μπορεί να απολαύσει τον φθόγγον των Σειρήνων και ν' αφεθεί στην λιγυρήν αοιδήν τους. 

Αναμφίβολα δεν είναι η πρώτη φορά που κάποιος συγγραφέας αποπειράται να γράψει μουσική πρόζα. Η διαφορά έγκειται στο ότι στις "Σειρήνες" το σημαινόμενο δεν θυσιάζεται για χάρη του σημαίνοντος. Αντίθετα, αποκτά μεγαλύτερη πυκνότητα χάρη στο συνδυασμό των δύο τεχνών. Ο ήχος και το νόημα δένονται αρμονικά και προσφέρουν τη μέγιστη απόλαυση και σοφία: "αλλ' ο γε τερψάμενος νείται και πλείονα ειδώς" (" αλλ' αυτός πρώτα ευφραίνεται κι ύστερα συνεχίζει το ταξίδι του, κερδίζοντας καινούργια γνώση").

Μεταφραστικά σχόλια

Δυστυχώς όσα λέω παραπάνω ισχύουν μόνο για το αγγλικό κείμενο. Στις "Σειρήνες" λαμβάνει χώρα το μεταφραστικό ναυάγιο του Καψάσκη. Είναι κρίμα για μια μετάφραση που ξεκίνησε τόσο έξοχα στα πρώτα κεφάλαια, να φθίνει συνεχώς στα επόμενα για να καταβαραθρωθεί στο ενδέκατο. Δεν περίμενα βέβαια από τον Καψάσκη να αποδώσει με τρόπο ευφάνταστο τη μουσική πρόζα του Τζόυς. Όπως έχω πει και σε προηγούμενα κεφάλαια, ο "Οδυσσέας" απαιτεί πρώτα απ' όλα ένα μεταφραστή που να είναι εξαιρετικός λογοτέχνης. Ωστόσο, πίστευα ότι θα έκανε φιλότιμες προσπάθειες να προσεγγίσει το κείμενο έστω και με τρόπο πεζό... χωρίς τις συνηχήσεις, τις μετωνυμίες με ήχους, τις ομοιοκαταληξίες, τις φούγκες, τα ρόντο, τα κουαρτέτα, τις συγχορδίες κι ένα σωρό άλλα τζοϋσικά τεχνάσματα.
Μου είναι αδύνατον να διορθώσω όλα τα λάθη του κεφαλαίου. Είναι τόσα πολλά, που δε θα αρκούσαν ούτε όσες αναρτήσεις έχω αφιερώσει μέχρι τώρα στον "Οδυσσέα". Θα κάνω μια αυστηρή επιλογή:

1. Ο μεταφραστής απ' ό,τι φαίνεται δεν κατάλαβε ότι στις δύο πρώτες σελίδες αραδιάζονται πενήντα περίπου κουτσουρεμένες προτάσεις (σπαράγματα φράσεων, ήχων, φωνών), που ο αναγνώστης συναντάει αργότερα στο κείμενο στην ολοκληρωμένη τους μορφή. Αυτό είχε ως αποτέλεσμα να τις μεταφράζει διαφορετικά στην αρχή απ' ό,τι στη συνέχεια. Το αποτέλεσμα γίνεται ακόμα τραγικότερο καθώς προσπαθεί να συμπληρώνει αυτές τις προτάσεις για να βγαίνει νόημα. Για παράδειγμα:

α) "Coin rang": "Θόρυβος νομίσματος που πέφτει στο έδαφος" (σελ. 304). Το αντίστοιχο βρίσκεται στη σελ. 315, όπου σύμφωνα με το μεταφραστή: "ο Μπέηζες τσίμπησε ένα νόμισμα και το έριξε πάνω στον πάγκο. Το νόμισμα κουδούνισε". Αντί λοιπόν να μεταφράσει στην αρχή το "coin rang" με την πρόταση: "νόμισμα κουδούνισε", το αλλάζει χωρίς λόγο και το ρίχνει και στο έδαφος αντί στον πάγκο του μπαρ!

β) "True men. Lid Ker Cow De and Doll. Ay, ay. Like you men. Will lift your tschink with tschunk": "Αληθινοί άντρες. Ο Λιντ, ο Κερ, ο Κάου, ο Ντε, και ο Ντολλ. Ναι, ναι. Άντρες σαν εσάς. Θα παραμερίσουν ένα-ένα τα εμπόδια". (σελ. 305). Το αντίστοιχό του βρίσκεται στη σελ. 344, όπου ο μεταφραστής τώρα το μεταφράζει: "Θαρραλέοι άνθρωποι, όπως εσείς. Ναι, ναι, Μπεν. Θα υψώσουν τα ποτήρια τους με τα δικά μας. Τσινκ. Τσανκ". Πού τα είδε, στην αρχή των "Σειρήνων", τα εμπόδια; Και αυτό το τσινκ-τσανκ (πρόκειται για τον ήχο των ποτηριών που τσουγκρίζουν) την πρώτη φορά τι έγινε;

Θα αρκεστώ, λόγω χώρου, στα δύο αυτά παραδείγματα. Το μεγαλύτερο μέρος, των δύο πρώτων σελίδων έχει αποδοθεί εντελώς λανθασμένα.

2. Στο κείμενο του "Οδυσσέα" κάποια μοτίβα, φράσεις, εικόνες, λέξεις επανέρχονται. Ο μεταφραστής θα έπρεπε να είναι σε εγρήγορση ώστε να τα αναγνωρίζει και να τα μεταφράζει με τον ίδιο τρόπο που τα πρωτομετέφρασε. Δυστυχώς, αυτό δεν ισχύει συνήθως για τον Καψάσκη. Θα αναφέρω λίγα μόνο παραδείγματα: Η "λοσιόν (lotion)" που ο Μπλουμ παράγγειλε στο φαρμακείο στους "Λωτοφάγους" εδώ γίνεται "κολώνια" (σελ. 339, προτελευταία σειρά). Στο κεφάλαιο του "Άδη", ο πατήρ Φέρεϋ (Coffey) της σελ. 137, τώρα, στη σελ. 336, γίνεται: "φέλεθρο"!!! Ένα κτήριο του Δουβλίνου (Rotunda) άλλοτε το μεταφράζει ως Ροτόντα (η ελληνική εκδοχή) κι άλλοτε ως Ροτούντα (η αγγλική). Το Μπεν Χάουθ (Ben Howth), ειδυλλιακή τοποθεσία στα περίχωρα του Δουβλίνου, όπου έλαβε χώρα η ερωτική σκηνή του Μπλουμ με την Μόλλυ και που όχι μόνο αναφέρεται λεπτομερώς στους "Λαιστρυγόνες" αλλά επανέρχεται κι ως μοτίβο του έρωτα και της ευτυχίας στους εσωτερικούς μονολόγους του Μπλουμ, εδώ, σε δύο μάλιστα περιπτώσεις (σελ. 322 & 341), έχει γίνει άνθρωπος: "ο Μπεν Χάουθ", προφανώς γιατί στα αγγλικά δεν μπαίνουν άρθρα μπροστά από τα ονόματα.

3. Ο Καψάσκης έπρεπε από την αρχή να αποφασίσει αν θα εξελληνίζει τα κύρια ονόματα ή όχι. Για παράδειγμα ο Simon Dedalus ή θα λέγεται Σάιμον Ντένταλους ή Σίμων Δαίδαλος. Ο μεταφραστής επέλεξε το: Σίμων Ντένταλους! Δεν μπορώ να κατανοήσω πάντα το σκεπτικό των επιλογών του. Άλλοτε διατηρεί την αγγλική προφορά κι άλλοτε τα εξελληνίζει. Δυστυχώς όμως ούτε και σ' αυτό παραμένει συνεπής. Ακόμα και μέσα στο ίδιο κεφάλαιο ο Lionel, άλλοτε γίνεται Λέων κι άλλοτε Λάιονελ ή και Λάινελ. Ο Big Ben άλλοτε Μπιγκ Μπεν κι άλλοτε ο Μεγάλος Μπεν.

4. Η ανορθόδοξη σύνταξη του Τζόυς, χάρη στις διορθωτικές παρεμβάσεις του Καψάσκη γίνεται ορθόδοξη στα ελληνικά. Για παράδειγμα το: "Car near there now" γίνεται: "Τώρα η άμαξα θα κοντεύει να φτάσει". Το "See me he might": "Μπορεί να με είδε". Το "Beauty of music you must hear twice": "Για να καταλάβεις την ομορφιά της μουσικής πρέπει να την ακούσεις δυο φορές". Δεν αμφιβάλλω ότι αυτά εννοεί ο Τζόυς, αλλά άλλο τι εννοεί κι άλλο τι λέει! Ο μεταφραστής δεν μπορεί να επεμβαίνει αλλοιώνοντας τη γραφή του πρωτοτύπου. Τα αναγγλικά του Τζόυς, η ανοίκεια γλώσσα του γίνεται τώρα οικεία, χάρη στη μεταγραφή του Καψάσκη!

5. Θα παραθέσω μια λίστα με μερικά λάθη:

i) σελ. 310, μετά τη μέση: "You must have been a doaty..." ("Θα πρέπει να έχετε ξαναμωράνει..."). Το σωστό θα ήταν: "Θα πρέπει να 'σασταν γλυκούλι..."(Gifford).

ii) σελ. 312, 10η σειρά: Αντί για "διάσημος πατήρ" να γραφτεί: "διάσημος μαχητής" (fighter).

iii) σελ. 316, 3η σειρά από το τέλος: "No sawdust there" ("Δεν έχει πριονίδια εκεί"). Αναφέρεται στο μηρό της σερβιτόρας, η οποία με μια επιδέξια κίνηση τραβάει τη ζαρτιέρα της και την αφήνει απότομα για να χτυπήσει με ένα χαρακτηριστικό ήχο στο δέρμα της. Από τον ήχο ο Λένεχαν καταλαβαίνει ότι δεν υπάρχει βάτα ενδιάμεσα, κάτι που συνηθιζόταν εκείνη την εποχή, κυρίως στο χώρο του θεάματος, για να φαίνονται καλοσχηματισμένα τα μπούτια ή τα στήθη. Sawdust ονόμαζαν αυτή τη βάτα. Πολύ πιθανόν βέβαια να την κατασκεύαζαν εκείνη την εποχή από πριονίδια.

iv) σελ. 319, στη μέση περίπου: "Mrs Marion Bloom has left off clothes of all descriptions" ("Η κυρία Μάριον Μπλουμ έχει βγάλει από πάνω της ρούχα και ρούχα"). Το σωστό θα ήταν (Gifford): "H κυρία Μάριον Μπλουμ έχει όλων των ειδών τα αποφόρια".

v) σελ. 322, 5η σειρά: "Εμείς είμαστε οι άρπες. Εγώ. Αυτός. Γέροι. Νέοι" ("We are their harps. I. He. Old. Young"). Tο σωστό θα ήταν: "Εμείς είμαστε οι άρπες τους. Εγώ. Αυτός. Γέρος. Νέος". Ο Μπλουμ αναφέρεται στον εαυτό του σε σχέση με τον Μπόυλαν. Ο αντεραστής του είναι νεότερος απ' αυτόν.

vi) σελ. 323, 6η σειρά: "Τα λαμπερά μάτια του λαμπερού" ("Bright's bright eye"). To σωστό είναι: "Το λαμπερό μάτι του Μπράιτ". Τα μάτια που γυαλίζουν ήταν ένα από τα συμπτώματα της ασθένειας του Μπράιτ. Μια ασθένεια των νεφρών που προκαλείτο από υπερβολική κατανάλωση οινοπνεύματος (Gifford).

vii) σελ. 334, 8η σειρά: "... ο Μπόυλαν στρίβει το σώμα του". Το σωστό είναι: "... ο Μπόυλαν παίρνει τη στροφή". Πρόκειται για τη στιγμή που ο Μπόυλαν παίρνει με την άμαξά του την τελευταία στροφή και μπαίνει στο στενό της κατοικίας του Μπλουμ.

viii) σελ. 335, κοντά στη μέση: "... μ' ένα ράμφος κακαρακακάκ" ("with a cock carracarracarra cock"). Πρόκειται για ένα μοτίβο που εμφανίζεται αρκετές φορές στο κεφάλαιο. Ο Μπλουμ έχει συνδέσει τον επιδεικτικό, πλουμιστό Μπόυλαν που ετοιμάζεται να "αρπάξει" τη γυναίκα του, με το εξωτικό αρπακτικό των Αντιλλών: καρακάρα (Gilbert). Ο Καψάσκης δεν το έχει αντιληφθεί, γι' αυτό το καρακαρακάρα (ή κοκκαρακάρα πιο κάτω) κάθε φορά το μεταγράφει σε κάτι διαφορετικό.



ix) σελ. 338, 8η σειρά: "Πολλά μπιχλιμπίδια στο ντύσιμό του, για κάποιον με δεκαοχτώ σελλίνια την εβδομάδα" ("Got up to kill: on eighteen bob a week"). Σύμφωνα με τα συμφραζόμενα αναφέρεται στις σερβιτόρες και πιθανόν να εννοεί ότι παρά είναι καλά ντυμένες για τα δεκαοκτώ σελίνια που είναι το βδομαδιάτικό τους. Ωστόσο, γίνεται σαφής υπαινιγμός όχι  μόνο στην έμμεση ικανότητά τους να σκοτώνουν, ως σειρήνες, αλλά και στο τραγούδι που ακουγόταν εκείνη τη στιγμή στο μπαρ. Σύμφωνα μ' αυτό, ένας Άγγλος στρατιωτικός είχε μεταμφιεστεί σε καθολικό παπά για να εκμαιεύσει την ομολογία ενός Ιρλανδού επαναστάτη στο εξομολογητήριο και στη συνέχεια να τον εκτελέσει. Επομένως, η σωστή μετάφραση θα ήταν: "Ντυμένες για να σκοτώνουν, με δεκαοχτώ σελίνια την εβδομάδα".

x) σελ. 335, λίγο πριν τη μέση περίπου και κάτω από τη λέξη "διάλεκτος", λείπει μια πρόταση:

"-Ναι Μπεν, είπε ο κ. Ντένταλους. Γενναίοι άντρες και αληθινοί". 

6. Οι μεταφραστικές επιλογές του Καψάσκη συχνά με εκπλήσσουν με την αστοχία τους. Στο κεφάλαιο αυτό όμως, το παρακάνει. Οφείλεται στην κόπωσή του, στη μη κατανόηση του συγκεκριμένου επεισοδίου που είχε σαν αποτέλεσμα τη βιασύνη του να ξεμπερδεύει το γρηγορότερο μ' αυτό; Ποιος ξέρει; Πώς να εξηγήσω το "βρυχηθμό" ή τη "βροντή" (αντί για βουητό) που βγάζει το κοχύλι όταν το βάλεις στο αυτί σου, ή την "ζωαγορά" αντί για ζωοπανήγυρη; Το "αγγίζοντας με λέξεις τα πλήρους προσοχής αυτιά τους" αντί για τα τεντωμένα τους αυτιά ή τη "σούπα όπως η Τζέννυ Λίντ" αντί για σούπα α λα Τζένυ Λιντ; Τις "βομβαρδίζουσες συγχορδίες" αντί για ομοβροντία συγχορδιών ή "σκέτος κλασικός" ("real classic") αντί για αληθινά κλασικός πιανίστας; Και δεκάδες άλλα...

Επίσης στο επεισόδιο αυτό παίρνει μέρος ένας υπηρετάκος, που ο Τζόυς αποκαλεί "boots", επειδή είναι ο νεαρός που τις νύχτες γυαλίζει τις μπότες των πελατών του ξενοδοχείου ενώ κατά τη διάρκεια της ημέρας τον χρησιμοποιούν για θελήματα. Ο Καψάσκης μεταφράζει επανειλημμένα, ατυχώς, "ο υπηρέτης". Τι πιο ταιριαστό από το "λούστρος" ή "λουστράκος"; 

7. Θα τελειώσω με μια αναφορά στη στίξη του κειμένου. Η στίξη στον Τζόυς παίζει μεγάλο ρόλο και είναι φανερό ότι εξυπηρετεί κάποιους στόχους του δημιουργού. Ο Καψάσκης δυστυχώς δεν τη διατηρεί. Και ακόμα χειρότερα, την αλλάζει προσπαθώντας να κάνει το κείμενο πιο κατανοητό και λιγότερο αμφίσημο. Συχνά όμως, από απροσεξία, διαστρεβλώνει το νόημα ολόκληρων παραγράφων κάνοντας το κείμενο πιο δυσνόητο από το πρωτότυπο και προκαλώντας αμηχανία στον προσεκτικό αναγνώστη! Για παράδειγμα στην 7η & 8η παράγραφο της σελ. 328 ή στην 7η παράγραφο της σελ. 326. Ειδικά στη μουσική πρόζα των "Σειρήνων" δημιουργούνται επιπρόσθετα προβλήματα: Ας φανταστούμε πώς θ' ακουγόταν ένα μουσικό κομμάτι, στο οποίο έχουμε αλλάξει τη θέση των παύσεων ή έχουμε αυξομειώσει κατά βούληση την αξία τους! 

Σημειώσεις: Οι εικόνες με τη σειρά είναι οι εξής: i) O Τζόυς με κιθάρα, ii) φωτογραφία του Marvin Koner (1960) από παμπ του Δουβλίνου με τον Ρίτσαρντ Χάρις να τραγουδάει, iii) "Ο Οδυσσέας και οι Σειρήνες", έργο του Άγγλου ζωγράφου H. J. Draper (1863-1920), iv) Η Λύντια και η Μάινα, οι Σειρήνες, από την εικονογράφηση του κεφαλαίου από τον Hamilton, v) "H Mουσική" από την εικονογράφηση του Robert Motherwell, vi) Φωτογραφία του καρακάρα, vii) Φωτογραφία ενός πλανόδιου μουσικού με ένα είδος λατέρνας (hurdy gurdy) και με μια μαϊμού, πιθανόν στο Δουβλίνο. Υπάρχει μια παρόμοια σκηνή στη σελ. 338 με έναν Ιταλό μουσικό.

Το παρόν επεισόδιο του "Οδυσσέα" μπορεί να το εκτιμήσει κάποιος, μόνον αν το διαβάσει στο πρωτότυπο. Έστω και με τη βοήθεια της μετάφρασης του Καψάσκη. Επιπλέον, μπορεί να χρησιμοποιήσει το εξαιρετικό βιβλίο του Μαραγκόπουλου, που έχει μεταφράσει ευφυώς κάποια αποσπάσματα και αναλύει διεξοδικά το κεφάλαιο. Εντύπωση πάντως μου προξενεί η ατυχής μετάφραση των δύο πρώτων σελίδων από τον Καψάσκη, που, όπως δηλώνει στην εισαγωγή του, χρησιμοποιούσε ως βοήθημα τη κλασική μελέτη του Στιούαρτ Γκίλμπερτ. Λένε μάλιστα ότι την είχε κιόλας μεταφράσει.

Ολυμπία

 Φωτογραφία από τον αρχαιολογικό χώρο της Ολυμπίας

Ο Ερμής του Πραξιτέλη στο μουσείο της Ολυμπίας



Από το Δουβλίνο στην Ηλεία...

Η ανάρτηση θα μπορούσε να έχει και τίτλο: "Από το Δουβλίνο του 1904, του Τζόυς, στην Ηλεία του 1903, του Μπουασσονά". Οι χρονιές ταιριάζουν, για τα υπόλοιπα δεν γνωρίζω... Το 1903 είναι η χρονιά που ο Fred Boissonas έβγαλε τις παραπάνω φωτογραφίες. Η πρώτη είναι από την Ολυμπία, ο Αλφειός ποταμός, και η δεύτερη από την αγορά της Ανδρίτσαινας. Εκεί θα βρεθεί ο Ναυτίλος την εβδομάδα του Πάσχα διακόπτοντας την ανάγνωση των "Σειρήνων" του "Οδυσσέα".

Σταθμός πρώτος: Η Αρχαία Ολυμπία.

Σταθμός δεύτερος: Ο Πύργος του Η. Χ. Παπαδημητρακόπουλου... Είναι εφικτή αυτή η επίσκεψη; Μάλλον όχι. Ο Πύργος στον οποίον αναφέρεται, στα διηγήματά του, ο αγαπημένος μου συγγραφέας, δεν υφίσταται. "Κατά κάποιον τρόπο ανελήφθη..."

Σταθμός τρίτος: Η Ανδρίτσαινα και ο ναός του Επικούρειου Απόλλωνα (έργου του Ικτίνου).

Σταθμός τέταρτος: Η Νέδα. Πεζοπορίες στις βίαιες (κατά Μπρεχτ) όχθες της...

Οδυσσέας - 11

Τζέημς Τζόυς, εκδ. Κέδρος, μτφ. Σωκράτης Καψάσκης.
James Joyce: Ulysses. Folio Society, 2004 (1926).
James Joyce: Ulysses. Penguin 1992, annotated (1960)

10. Πλαγκτές Πέτρες

Στους δρόμους του Δουβλίνου, από τις τρεις έως τις τέσσερις μετά το μεσημέρι.




Ο αιδεσιμώτατος Κόνμη βαδίζει από το πρεσβυτέριό του έως το Αρτέην. Την ίδια ώρα ο αντιβασιλέας κόμης του Ντάντλεϋ κινείται, εν πομπή, από τη βασιλική του διαμονή προς την τελετή εγκαινίων της φιλανθρωπικής αγοράς Μάιρους. Ανάμεσα σ' αυτές τις δύο πορείες ένα πλήθος Δουβλινέζων περιπλανιέται στους δρόμους της πόλης.

Το δέκατο κεφάλαιο αποτελείται από 19 επεισόδια. Στο καθένα απ' αυτά πρωταγωνιστούν κάποιοι από τους κατοίκους της πόλης. Μεταξύ αυτών ο Λεοπόλδος Μπλουμ και ο Στήβεν Δαίδαλος. Ο κύριος όμως πρωταγωνιστής είναι το ίδιο το Δουβλίνο. Οι δρόμοι του, τα κτήριά του, τα μαγαζιά του, τα κανάλια του... Οι άνθρωποι κινούνται μέσα σ' αυτόν τον δουβλύρινθο, χάνονται και βρίσκονται, για να ξαναχαθούν... Η πόλη σε όλο το μεγαλείο της! Ο Τζόυς είχε πει κάποτε πως αν το Δουβλίνο ισοπεδωνόταν από βόμβες, θα μπορούσαν να το ξανακτίσουν, τούβλο τούβλο, έχοντας ως οδηγό τα έργα του.





























Οι Πλαγκτές Πέτρες είναι ένα κεφάλαιο αριστοτεχνικά ενορχηστρωμένο από τον Τζόυς. Η μουσική του δομή θυμίζει συμφωνικό ποίημα: Φευγαλέες εικόνες (σαν μουσικά μοτίβα) του πρώτου επεισοδίου που αναπτύσσονται αυτόνομα στα επόμενα. Σκηνές που περιγράφονται από διαφορετικές οπτικές γωνίες. Προτάσεις ολόκληρες που έχουν σκορπίσει και έχουν βρεθεί σε λάθος θέση δημιουργώντας γοητευτικές διαφωνίες.
Μεταξύ τρεις και τέσσερις το απομεσήμερο, τίποτα ουσιαστικό δεν συμβαίνει. Η πόλη χωνεύει τους κατοίκους της...







Μεταφραστικά σχόλια

Σε σχέση με τα προηγούμενα κεφάλαια, εδώ, η γλώσσα του Τζόυς είναι πιο απλή αλλά αυτό δε σημαίνει καθόλου ότι το έργο του μεταφραστή είναι πιο εύκολο. Πώς να αποδώσει κανείς το: "a darkbacked figure scanned books on the hawker's cart"; Πάντως όχι με το: "Μια φιγούρα με μαύρη πλάτη ανακάτευε τα βιβλία πάνω στο καροτσάκι του πλανόδιου βιβλιοπώλη". Πρόκειται για τον Μπλουμ που φοράει ακόμη τα μαύρα ρούχα της κηδείας. Αυτή η φράση (darkbacked figure) επαναλαμβάνεται δύο ή τρεις φορές στο κείμενο και χρειάζεται πιστεύω μια πιο τολμηρή προσέγγιση. Ίσως αν λέγαμε: "μια σκοτεινή ράχη εξέταζε τα βιβλία...";

1. σελ. 265, στη μέση περίπου: "Τέκνα εν Χριστώ αδελφών" ("Christian brother boys"). Πρόκειται για αγόρια που πάνε σε σχολείο της Χριστιανικής Αδελφότητας, κάτι που θεωρείτο κατώτερο από πλευράς μόρφωσης αλλά και φτηνιάρικο καθώς αυτά τα σχολεία χρέωναν ελάχιστα σε σχέση με αυτά των Ιησουιτών, στους οποίους ανήκε και πατήρ Κόνμη. Συνεπώς πιο σωστή μετάφραση θα ήταν: "Παιδιά της Χριστιανικής Αδελφότητας".

2. σελ. 268, λίγο μετά τη μέση: "Ο πατήρ Κόνμη μέσα από τον φράχτη ενός αγρού παρατήρησε βραγιές από κραμβολάχανα, τα οποία του προσέφεραν μικρές υποκλίσεις, απλώνοντας τα φαρδιά κάτω φύλλα τους. Ο ουρανός του έδειξε ένα κοπάδι από μικρά προβατάκια, που τα έσπρωχνε ο άνεμος. Οι Γάλλοι τα λέγουν moutonner. Έκφρασις ακριβής και οικεία" ("The lychgate of a field showed Father Conmee breadths of cabbages, curtseying to him with ample underleaves. The sky showed him a flock of small white clouds going slowly down the wind. Moutonner, the French said. A homely and just word"). Εδώ φαίνεται καθαρά το πώς ο μεταφραστής ισοπεδώνει το τζοϋσικό κείμενο. Η πρώτη πρόταση γίνεται επίπεδη και στη συνέχεια καταστρέφεται η σύνδεση (μέσω του showed) με τη δεύτερη. Επίσης, υπάρχει και ένα λάθος καθώς τα συννεφάκια γίνονται προβατάκια πριν την ώρα τους. Την τελευταία βέβαια πρόταση τη μεταφράζει έξοχα.

3. σελ. 280, στην έβδομη σειρά: Αντί για "τσέρυ" πρόκειται για "σέρυ". Επίσης, στη μέση περίπου λείπει η πρόταση: "Απολαύσεις της κόλασης", πρίν την πρόταση: "Ο Θεός να την έχει καλά".

4. σελ. 281, έβδομη σειρά: "Ο Μπλουμ είναι εγκυκλοπαιδικά μορφωμένο άτομο" ("... cultured allroundman"). Θα προτιμούσα το "πολύπλευρα καλλιεργημένο άτομο".













Σημειώσεις: Στην πρώτη εικόνα, ένας παλαιότερος χάρτης του Δουβλίνου. Στη δεύτερη, ο αιδεσιμώτατος Κόνμη και ο αντιβασιλέας κόμης του Ντάντλεϋ σε φωτογραφίες της εποχής. Στην τρίτη, μια φωτογραφία του MacWeeny από το Δουβλίνο. Στην τέταρτη, έργο του Motherwell με τίτλο: "The streets" για την εικονογράφηση του δέκατου κεφαλαίου.
Καθώς διάβαζα τις "Πλαγκτές Πέτρες" με τη μουσική (κι όχι τόσο κινηματογραφική) δομή, μου ήρθε στο νου το έργο του Μοδέστου Μουσσόρσγκυ: "Εικόνες από μια έκθεση", στην ενορχήστρωση του Σεργκέι Γκορτσάκοφ. Το έργο περιγράφει έναν περίπατο σε μια έκθεση με πίνακες ζωγραφικής που απεικονίζουν 10 στιγμιότυπα από τα ταξίδια του ζωγράφου στην Ιταλία, τη Γαλλία και την Πολωνία. Η ιδιόμορφη δομή του αποδίδει με τρόπο εξαιρετικό το βηματισμό του επισκέπτη της έκθεσης.

Εις μνήμην...

"Κάποιος ήταν κομμουνιστής επειδή ήταν ο παππούς, ο θείος, ο μπαμπάς... η μαμά όχι.

Κάποιος ήταν κομμουνιστής επειδή είδε τη Ρωσία ως μια υπόσχεση, την Κίνα ως ένα ποίημα, τον κομμουνισμό ως το γήινο παράδεισο.

Κάποιος ήταν κομμουνιστής επειδή ένιωθε μόνος.
Κάποιος ήταν κομμουνιστής επειδή ο κινηματογράφος το απαιτούσε, το θέατρο το απαιτούσε, η ζωγραφική το ζητούσε, η λογοτεχνία επίσης ... το ζητούσαν όλοι...!

Κάποιος ήταν κομμουνιστής επειδή: "η ιστορία είναι με το μέρος μας".

Κάποιος ήταν κομμουνιστής επειδή του το είχαν πει.

Κάποιος ήταν κομμουνιστής επειδή δεν του τα είχανε πει όλα.

Κάποιος ήταν κομμουνιστής επειδή πρώτα...πρώτα...πρώτα ήταν φασίστας.

Κάποιος ήταν κομμουνιστής επειδή είχε καταλάβει ότι η Ρωσία πήγαινε σιγά, αλλά θα έφτανε μακριά.

Κάποιος ήταν κομμουνιστής επειδή ήταν πλούσιος αλλά αγαπούσε το λαό.

Κάποιος ήταν κομμουνιστής επειδή έπινε κρασί και τον συγκινούσαν οι λαϊκές γιορτές.
Κάποιος ήταν κομμουνιστής επειδή ήταν τόσο άθεος που χρειαζόταν έναν άλλο Θεό.

Κάποιος ήταν κομμουνιστής επειδή ήταν τόσο γοητευμένος από τους εργάτες που ήθελε να είναι ένας από αυτούς.

Κάποιος ήταν κομμουνιστής επειδή δεν άντεχε πια να είναι εργάτης.

Κάποιος ήταν κομμουνιστής επειδή ήθελε αύξηση μισθού.

Κάποιος ήταν κομμουνιστής επειδή η επανάσταση δεν έγινε σήμερα, ίσως ούτε αύριο, αλλά θα γίνει σίγουρα μεθαύριο.

Κάποιος ήταν κομμουνιστής επειδή η αστική τάξη, το προλεταριάτο, η ταξική πάλη...

Κάποιος ήταν κομμουνιστής για να θυμώσει τον πατέρα του.

Kάποιος ήταν κομμουνιστής λόγω μόδας, κάποιος λόγω αρχών και κάποιος από απογοήτευση.

Κάποιος ήταν κομμουνιστής επειδή ήθελε να κρατικοποιήσει τα πάντα.

Κάποιος ήταν κομμουνιστής επειδή είχε ανταλλάξει το διαλεκτικό υλισμό με το κατά Λένιν Ευαγγέλιο.

Κάποιος ήταν κομμουνιστής επειδή ήταν πεπεισμένος ότι έχει πίσω του την εργατική τάξη.

Κάποιος ήταν κομμουνιστής επειδή ήταν πιο κομμουνιστής απ' τους άλλους.

Κάποιος ήταν κομμουνιστής επειδή υπήρχε το μεγάλο κομμουνιστικό κόμμα.

Κάποιος ήταν κομμουνιστής παρόλο που υπήρχε το Μεγάλο Κομμουνιστικό Κόμμα.

Κάποιος ήταν κομμουνιστής επειδή δεν υπήρχε τίποτα καλύτερο.

Κάποιος ήταν κομμουνιστής επειδή είχαμε το χειρότερο σοσιαλιστικό κόμμα της Ευρώπης.

Κάποιος ήταν κομμουνιστής επειδή χειρότερο κράτος από το δικό μας, είναι μόνο η Ουγκάντα.

Κάποιος ήταν κομμουνιστής επειδή δεν άντεχε πια σαράντα χρόνια κυβερνήσεις Χριστιανοδημοκρατών ανίκανων και μαφιόζων.

Κάποιος ήταν κομμουνιστής επειδή οποιοσδήποτε πήγαινε κόντρα, ήταν κομμουνιστής.

Κάποιος ήταν κομμουνιστής επειδή δεν άντεχε πια εκείνο το βρώμικο πράγμα που επιμέναμε να αποκαλούμε δημοκρατία.

Κάποιος πίστευε ότι είναι κομμουνιστής, και ίσως να ήταν κάτι άλλο.

Κάποιος ήταν κομμουνιστής επειδή ονειρευόταν μια άλλη ελευθερία από την αμερικάνικη.

Κάποιος ήταν κομμουνιστής επειδή πίστευε ότι μπορεί να είναι ζωντανός και ευτυχισμένος μόνο εάν ήταν και οι άλλοι.

Κάποιος ήταν κομμουνιστής επειδή είχε ανάγκη από μια ώθηση προς κάτι νέο, επειδή ένιωθε την ανάγκη για μια διαφορετική ηθική. Επειδή ήταν ίσως μόνο μια δύναμη, ένα πέταγμα, ένα όνειρο, ήταν μόνο μια παρόρμηση, μια επιθυμία να αλλάξει τα πράγματα, να αλλάξει τη ζωή. Ναι, κάποιος ήταν κομμουνιστής επειδή με την συνεχή αυτή ώθηση, ο καθένας ήταν κάτι παραπάνω από τον εαυτό του. Ήταν σαν... δύο άτομα σε ένα. Από τη μία πλευρά, η προσωπική καθημερινή κόπωση και από την άλλη η αίσθηση του να ανήκεις σε μια φυλή που θέλει να απογειωθεί για ν' αλλάξει πραγματικά τη ζωή! Όχι. Καθόλου θλίψη. Ίσως ακόμα και τότε, πολλοί να είχαν ανοίξει τα φτερά χωρίς να είναι ικανοί να πετάξουν... Σαν υποθετικοί γλάροι. Και τώρα; Ακόμη και τώρα που νιώθω σαν δύο. Από τη μία πλευρά ο άνθρωπος δουλοπρεπής προβάλλεται μέσα απ' την αθλιότητα της καθημερινής του επιβίωσης κι από την άλλη ο γλάρος, που δεν έχει καν την πρόθεση να πετάξει πια, γιατί το όνειρο έχει πλέον σακατευτεί. Δύο δυστυχίες σε ένα μόνο σώμα."

Σημειώσεις: Η ελεγεία είναι του Giorgio Gaber (1939-2003), με τίτλο: "Qualcuno era comunista". Μπορεί να απολαύσει κανείς τη μοναδική του ερμηνεία στο youtube. Έχω αφαιρέσει λίγες μόνο προτάσεις που αφορούν στην ιταλική επικαιρότητα. Η πρώτη εικόνα είναι έργο του Rothko, η δεύτερη, φωτογραφία του Giorgio από παράσταση teatro canzone, είδος στο οποίο διέπρεψε, και η τρίτη, ένας από τους αγαπημένους μου πίνακες: "Sea and rain" (1865), του James Whistler.

Οδυσσέας - 10

Τζέημς Τζόυς, εκδ. Κέδρος, μτφ. Σωκράτης Καψάσκης.
James Joyce: Ulysses. Folio Society, 2004 (1926).
James Joyce: Ulysses. Penguin 1992, annotated (1960)

9. Σκύλλα και Χάρυβδις

Στην Εθνική Βιβλιοθήκη του Δουβλίνου, 2 μετά το μεσημέρι.

"Τι είναι φάντασμα; είπε με έξαψη ο Στήβεν. Κάποιος που ξεθώριασε σε κάτι άψαυστο, μέσα από το θάνατο, μέσα από την απουσία, μέσα από την αλλαγή του τρόπου ζωής. Το ελισαβετιανό Λονδίνο βρίσκεται τόσο μακριά από το Στράτφορντ, όσο και το διεφθαρμένο Παρίσι από το παρθενικό Δουβλίνο. Ποιο είναι το φάντασμα, που από limbo patrum επιστρέφει στον κόσμο που το λησμόνησε; Ποιος είναι ο βασιλιάς Άμλετ;"

Ο Στήβεν Δαίδαλος αναπτύσσει στην Εθνική Βιβλιοθήκη μια ιδιότυπη θεωρία για τον Σαίξπηρ σε ένα αυτοσχέδιο ακροατήριο, που αποτελείται από βιβλιοθηκάριους και λογοτέχνες. Ο Στήβεν "διαβάζει" κάποια από τα έργα του Άγγλου δημιουργού και κυρίως τον Άμλετ, χρησιμοποιώντας στοιχεία της βιογραφίας του, που τα έχει εμπλουτίσει με δικές του εικασίες.

Το 9ο κεφάλαιο του "Οδυσσέα" φέρνει στο νου ένα πλατωνικό συμπόσιο. Ο Στήβεν αναπτύσσει την σαιξπηρική του θεωρία πασχίζοντας να κρατήσει αμείωτο το ενδιαφέρον του κοινού του. Ωστόσο κατά τη διάρκεια της "διάλεξής" του, που δεν αποτελείται μόνο από μονολόγους αλλά και διαλόγους, κόσμος πάει κι έρχεται. Όπως και στα συμπόσια άλλοι αποχωρούν ενώ άλλοι εμφανίζονται παίρνοντας μέρος στη συζήτηση. Μια συζήτηση στην οποία υιοθετείται συχνά, όχι μόνο το ύφος και το λεξιλόγιο του Σαίξπηρ αλλά και των θεοσοφιστών. Ο Στήβεν υποστηρίζει μεταξύ άλλων πως με τον Άμλετ ο Σαίξπηρ περιγράφει την προσωπική του τραγωδία: Ο πρίγκηπας Άμλετ είναι ο πρόωρα χαμένος γιος του ποιητή, ο δωδεκάχρονος Άμνετ, κι ο ίδιος ο Σαίξπηρ είναι το φάντασμα του πατέρα του. Η ένοχη βασίλισσα είναι η γυναίκα του, Αν Χάθαγουεϊ, που όταν την παράτησε για να πάει στο Λονδίνο, πήγε με κάποιον από τους αδελφούς του. Αναρωτιέμαι καθώς τα διαβάζω κατά πόσον όλα αυτά λέγονται στα σοβαρά. Την απάντηση τη δίνει προς το τέλος ο ίδιος ο Στήβεν:

"-Μας εξαπατήσατε, είπε με στόμφο ο Τζων Έγκλιντον στον Στήβεν. Μας παρασύρατε να φτάσουμε ως εδώ για να μας παρουσιάσετε ένα γαλλικό τρίγωνο. Εσείς ο ίδιος πιστεύετε τη θεωρία σας;

-Όχι, είπε χωρίς δισταγμό ο Στήβεν".

Αν όχι, τότε προς τι όλα αυτά; Ίσως γιατί αυτό που μετράει δεν είναι το συμπέρασμα αλλά ο διάλογος, το "παιχνίδι", η συνάθροιση των ανθρώπων του πνεύματος...

Για μένα ολόκληρο το κεφάλαιο λειτουργεί ως μια παρωδία των "λογοτεχνικών σαλονιών". Ο Σαίξπηρ, ο Αριστοτέλης, ο Πλάτων, ο Ακινάτης, ο Γκαίτε, ο Ουάιλντ και ένα σωρό άλλοι πρωταγωνιστούν σ' αυτό το λογοτεχνικό όργιο. Οι παρευρισκόμενοι μιλάνε άλλοτε με τον τρόπο του ενός δασκάλου κι άλλοτε με τον τρόπο του άλλου. Λαγνοτέχνες που ανταλλάσσουν ξιφασκώντας πανούργες ατάκες του ένδοξου παρελθόντος. Κι όλα αυτά ενώ βρίσκονται περιτριγυρισμένοι από βιβλία, "φέρετρα σκέψεων", μέσα σε μια βιβλιοθήκη κοιμητήριο, όπου αντηχούν τα αναμασημένα λόγια νεκρών συγγραφέων. Μια ιδιόμορφη νέκυια...

"Φέρετρα σκέψεων ολόγυρά μου, σε θήκες για μούμιες, βαλσαμωμένες μέσα σε αρώματα λέξεων. Ο Θευθ, ο θεός των βιβλιοθηκών, ένας θεός πτηνό, σεληνοστεφανωμένος. Κι εγώ άκουσα τη φωνή εκείνου του Αιγύπτιου αρχιερέα. Σε θαλάμους ζωγραφιστούς, φορτωμένους με πλάκες βιβλίων".

Μεταφραστικά σχόλια

Όσο πιο πολύ προχωράω στην Οδύσσεια του Τζόυς, τόσο λιγότερο με ικανοποιεί η μετάφραση του Καψάσκη. Αναμφίβολα θαυμάζω το σθένος του και το μεράκι του να αναμετρηθεί με το έργο του Ιρλανδού δημιουργού, όμως ήταν υπεράνω των δυνάμεών του. Δεν αρκεί το μεράκι, ούτε οι γνώσεις, ούτε ακόμα και η απεριόριστη πρόσβαση σε πληροφορίες (που ο Καψάσκης στην εποχή του δεν είχε), χρειάζεται και λογοτεχνικό ταλέντο. Πώς μπορείς να μεταφράσεις Τζόυς αν δεν το διαθέτεις; Κι ο Καψάσκης δεν το διέθετε. Επιπλέον, άρχισα να παρατηρώ, ήδη από το προηγούμενο κεφάλαιο, μια κόπωση. Η ευρηματικότητά του περιορίστηκε και συχνά μεταφράζει διεκπεραιωτικά. Ελπίζω να διαψευσθώ στη συνέχεια...

Το συγκεκριμένο κεφάλαιο είναι γεμάτο παγίδες. Χρησιμοποιούνται συνεχώς λέξεις και φράσεις σαιξπηρικές. Οι θεοσοφιστείες της Μπλαβάτσκυ έχουν την τιμητική τους. Χρειάστηκε να ανατρέξω συχνά στη Θεοσοφία της, όπως και στους "Γνωστικούς" του Λακαριέρ, ενώ κάθε τόσο έπρεπε να ξαναθυμηθώ έργα του Σαίξπηρ, που είχα διαβάσει πριν από πολλά χρόνια. Εύλογα θα αναρωτηθεί κάποιος: Πόσο απολαυστικό μπορεί να είναι ένα κεφάλαιο βαρυφορτωμένο με όλα αυτά; Ελάχιστα, θα του απαντούσα! Πιθανόν αυτός να ήταν και ο στόχος (ή τουλάχιστον αυτό θα 'θελα να πιστεύω) του Τζόυς. Στους Λαιστρυγόνες υπήρξε ένας κορεσμός (μέχρι αηδίας) από το φαγητό, για να καταλήξουμε σε ένα σαντουϊτσάκι με τυρί και μουστάρδα συνοδευμένο από ελαφριά σαλάτα. Εδώ, μες στο μαυσωλείο της γνώσης, υπήρξε κορεσμός (μέχρι αηδίας) από πνεύμα... για να καταλήξουμε στην έξοδο, στους δρόμους της πόλης, στην οδύσσεια του Οδυσσέα-Μπλουμ, στη ζωή!

"Καθώς βάδιζε προς την εξώπορτα, στάθηκε στην άκρη, επειδή ένιωσε κάποιον πίσω του. Σκασ' το. Ήρθε η στιγμή. Προς τα πού, όμως; Αν ο Σωκράτης άνοιγε την πόρτα του σπιτιού του, αν ο Ιούδας έβγαινε έξω απόψε... Μια σκοτεινή πλάτη τους προσπέρασε. Βηματισμός πάνθηρα, κατέβηκε, βγήκε από την αυλόπορτα, κάτω από τη σιδεριά που τη στεφάνωνε. Ακολούθησαν..."

1. σελ. 225, κάπου στη μέση. Ο βιβλιοθηκάριος κινείται με έναν ιδιόμορφο βηματισμό: πλησιάζει sinkapace forward, από το πηδηχτό γαλλικό χορό πέντε βημάτων cinque pace και πιο μετά απομακρύνεται corantoed off, από το γρήγορο χορό coranto (αναφορές στη "Δωδεκάτη νύχτα" του Σαίξπηρ). Ελλείψει αντίστοιχων ελληνικών λέξεων, δύσκολα μπορούν να αποδοθούν αυτοί οι όροι. Ίσως αν ανατρέχαμε σε δικούς μας παραδοσιακούς χορούς ή σε άλλους γνωστούς σε μάς, που είναι παρόμοιοι. Δυστυχώς δεν είμαι ειδήμων. Ο Καψάσκης μεταφράζει στην πρώτη περίπτωση: "ήρθε ένα κουτσό βήμα μπροστά" και στη δεύτερη: "απομακρύνθηκε μ' ένα χορευτικό βηματισμό". Οι δύο αυτές προτάσεις (ολοκληρωμένες) στο πρωτότυπο είναι μοναδικές, αντάξιες της φήμης του Τζόυς.

Λίγο πιο κάτω ο βιβλιοθηκάριος αναφερόμενος στις κρίσεις του Γκαίτε για τον Σαίξπηρ λέει: "Αληθινές, από μιαν άποψη υπερβατική" ("True in the larger analysis"). Το γιατί ο Καψάσκης το μετέφρασε έτσι, αδυνατώ να καταλάβω. Θα μπορούσε απλά να πει: "Αληθινές, σύμφωνα με μια ευρύτερη θεώρηση".

2. σελ. 227, στη μέση περίπου. Το κείμενο κάνει συνεχείς αναφορές σε υπαρκτά πρόσωπα χρησιμοποιώντας τα αρχικά τους, ίσως για να το εναρμονίσει με την ερμητικότητα των θεοσοφιστών. Πρόκειται κυρίως για ονόματα που σχετίζονται με τη θεοσοφία. Για παράδειγμα: "H.P.B" (Χ.Π.Μπ. τη μεταφράζει ο Κ.) είναι η Έλεν Πέτροβνα Μπλαβάτσκυ, που ίδρυσε τη Θεοσοφική Εταιρεία το 1875, ενώ "ο Ο.Π." ("O.P.") είναι οι "Οι συνηθισμένοι άνθρωποι", από το Οrdinary People (Gifford)και θα έπρεπε επομένως να αποδοθεί ως: "Οι Σ.Α.". Γενικά η μετάφραση πολλών αποσπασμάτων, στις πρώτες σελίδες αυτού του κεφαλαίου, προϋποθέτει μεγάλη εξοικείωση με το λεξιλόγιο της θεοσοφίας, που ο Καψάσκης δε φαίνεται να είχε.

3. σελ. 230, 9η σειρά: "Ναύτες ιστιοφόρων... μασουλάνε τα λουκάνικά τους στην πλατεία" ("Canvasclimbers... chew their sausages among the groundlings"). Κατά τη διάρκεια παράστασης έργων του Σαίξπηρ στην εποχή του, στις πλατείες των θεάτρων βρίσκονταν θεατές που φωνασκούσαν, κάπνιζαν, τρώγανε, πίνανε και πετούσαν από αποφάγια έως και πέτρες στους ηθοποιούς. "Groundlings" είναι ακριβώς αυτοί οι θεατές (Gifford)! Συνεπώς η μετάφραση είναι: "Ναύτες ιστιοφόρων... μασουλάνε τα λουκάνικά τους ανάμεσα στους θεατές της πλατείας". Όσο για το "canvasclimbers" (λέξη σαιξπηρική από τον "Περικλή") ας το αφήσω καλύτερα, το ναύτες ιστιοφόρων αρκεί... προς το παρόν.
Υ.Γ: Τελικά το έψαξα και πιστεύω ότι θα ταίριαζε και η λέξη: "αρμενιστές".

Λίγες σειρές πιο κάτω (15η) αντί "ο κύριος του Έιβον" να γραφτεί: "ο κύκνος του Έιβον", έτσι είχε αποκαλέσει ο Μπεν Τζόνσον τον Σαίξπηρ (Gifford).

4. σελ. 231, στο κάτω μέρος: "A.E.I.O.U. (Σας οφείλω)" ("A.E.I.O.U."). Ο Α.Ε. ήταν ο γνωστός τότε ποιητής, Τζωρτζ Ράσσελ, ο οποίος βρισκόταν ανάμεσα στο ακροατήριο του Στήβεν και ήταν μέλος των θεοσοφιστών. Λόγω αυτής του της ιδιότητας (aeons= αιώνες-βασικός όρος της θεοσοφίας) είχε πάρει και αυτά τα αρχικά. Στο κείμενο συχνά τον ονομάζει με αυτά. Το Α.Ε.Ι.Ο.U είναι το: A.E. I OWE YOU δηλαδή: Α.Ε. σας οφείλω. Ο Στήβεν (αλλά και ο Τζόυς) μεταξύ άλλων του όφειλε και χρήματα. Ωστόσο, σύμφωνα με την Άννα Ιωαννίδου, εδώ γίνεται κι ένας υπαινιγμός στο "Αγάπης αγώνας άγονος", όπου σε κάποιο λογοπαίγνιο αναφέρονται τα φωνήεντα της αγγλικής γλώσσας. Κάνοντας χρήση της φράσης: οφείλω υμίν, θα πρότεινα την ακόλουθη μετάφραση: "Α.Ε.Ο.Υ."

5. σελ. 232, στην προτελευταία σειρά γράφει: "...στην κρεββατοκάμαρα όλων των ιερειών της Αφροδίτης" ("in the bedchamber of every light-in-love in London"). Θα προτιμούσα την μετάφραση του Μαραγκόπουλου: "στην κρεββατοκάμαρα της κάθε παστρικιάς στο Λονδίνο".

6. σελ. 233, 8η σειρά: "...η Ανν διαθέτει τον τρόπο της. Μα τον Θεό, αυτή έφταιγε. Του επέβαλε τους όρους της, η γλυκειά εικοσιεξάρα. Η γκριζομάτα θεά που γέρνει πάνω από τον νεαρό Άδωνι, που σκύβει για να πετύχει το σκοπό της, σαν πρόλογος στη σκηνή της φουσκωμένης κοιλιάς, είναι μια θαρραλέα βλάχα του Στράτφορντ που τουμπάρει τον νεώτερο εραστή της σ' ένα χωράφι σπαρμένο στάρι". ("... Ann hath a way. By cock, she was to blame. She put the comether on him, sweet and twentysix. The greyeyed goddess who bends over the boy Adonis, stooping to conquer, as prologue to the swelling act, is a boldfaced Stratford wench who tumbles in a cornfield a lover younger than herself"). Γίνεται αναφορά στην γυναίκα του Σαίξπηρ, την Άννα Χάθαγουέι-Hathaway, που ήταν μεγαλύτερή του κατά οκτώ χρόνια και τον γνώρισε στα 26 της. Το λογοπαίγνιο με το όνομά της: η Άννα έχει (hath=has) τον τρόπο της (το "διαθέτει" μου φαίνεται ατυχές) δεν νομίζω ότι μπορεί να αποδοθεί. Αντί για το: "Μα το Θεό", το κείμενο λέει: "Μα τον κόκκορα" (από το τρελοτράγουδο της Οφηλίας στον "Άμλετ"). Για ποιο λόγο ο μεταφραστής το αλλάζει δεν καταλαβαίνω. Το grey eyes στα ελισαβετιανά αγγλικά σημαίνει "γαλανά μάτια". Το swelling act προέρχεται από τον Μάκμπεθ, όπου σημαίνει: μεγαλόπρεπη πράξη. Ωστόσο εδώ παίρνει και τη σημασία της στύσης και της εγκυμοσύνης (Μαραγκόπουλος). To cornfield, o Καψάσκης το μεταφράζει λανθασμένα ως χωράφι με στάρι. Το λάθος του δεν είναι ασήμαντο γιατί αυτή η σκηνή, σύμφωνα με το Σαίξπηρ, έχει λάβει χώρα σε χωράφι με σίκαλη και οι συνομιλητές διορθώνουν τον Στήβεν, που επιμένει όμως να το ονομάζει (η λέξη αναφέρεται τρεις φορές στο κεφάλαιο) χωράφι με καλαμπόκια, πιθανόν λόγω του φαλλικού του συμβολισμού. Και τις τρεις φορές όμως ο Καψάσκης μετατρέπει το καλαμπόκι σε στάρι.

Προτεινόμενη μετάφραση: "... έχει και η Άννα τον τρόπο της. Μα τον κόκκορα, το φταίξιμο ήταν δικό της. Τον τύλιξε για τα καλά, γλυκιά και εικοσιεξάρα. Η γαλανομάτα θεά που γέρνει πάνω από το νεαρό Άδωνι, που σκύβει για να καταχτήσει, πρόλογος στη μεγαλόπρεπη πράξη του φουσκώματος, δεν είναι παρά ένα θρασύ θηλυκό από το Στράτφορντ που τουμπάρει στο χωράφι με τα καλαμπόκια έναν εραστή νεότερό της".
Στην ίδια σελίδα 5 σειρές πιο κάτω αναφέρεται στον λαμπερό και ξανθό κ. Μπεστ: "Ύστερα μουρμούρισε με κάποια ευχαρίστηση...". Το κείμενο όμως λέει:"He murmured then with blonde delight...". Γιατί το blonde γίνεται: "κάποια", ισοπεδώνοντας τη γραφή του Τζόυς; Το σωστό θα ήταν: "Ύστερα μουρμούρισε με ξανθιά ευχαρίστηση..."

7. σελ. 236, 15η σειρά: "Κάρφωσε στη γωνιά του γραφείου ένα αθώο βλέμμα και έστεψε την αποκοτιά του μ' ένα χαμόγελο. Το ημερολόγιο της ιδιωτικής του ζωής σε χειρόγραφο. Ta an bad ar an tir. Tiam imo shagart. Τέκνο της εκκλησίας, μικρέ μου Τζων". ("He rested an innocent book on the edge of the desk, smiling his defiance. His private papers in the original. Ta an bad ar an tir. Taim in mo shagart. Put beurla on it, littlejohn"). Εδώ ο Καψάσκης διάβασε το book ως look κι έτσι το νόημα της πρότασης διαστρεβλώθηκε. Οι προτάσεις με τους πλάγιους χαρακτήρες είναι στα ιρλανδικά (Το πλοίο έφτασε στη χώρα. Είμαι ο ιερέας). Επίσης το beurla στα ιρλανδικά σημαίνει: αγγλική γλώσσα, ενώ ταυτόχρονα παίζει και με τη γαλλική λέξη beurre=βούτυρο (Gifford). Θα πρότεινα: "Ακούμπησε ένα αθώο βιβλίο στην άκρη του γραφείου κι έστεψε την πρόκλησή του μ' ένα χαμόγελο. To ημερολόγιο της ιδιωτικής του ζωής σε χειρόγραφο. Ta an bad ar an tir. Taim in mo shagart. Άλειψέ τα με λίγα εγγλέζικα, μικρέ μου Τζων".

8. σελ. 238, λίγο κάτω από τη μέση: " Και τερμάτισε τη συζήτηση με αυτά τα καλοειπωμένα λόγια, πράο κεφάλι ανάμεσά τους, αυγό της άλκας, του βορινού πουλιού, ανταμοιβή της αψιμαχίας τους". Η άλκα η άπτερος (auk) ήταν ένα πτηνό, που συγγένευε κάπως με τον πιγκουίνο και ζούσε στις βόρειες ακτές του Ατλαντικού. Γεννούσε μόνο ένα πανέμορφο αυγό το χρόνο κι αυτό μόνον μεταξύ τεσσάρων και επτά ετών. Εξαφανίστηκε ως είδος κάπου στα μέσα με τέλη του 19ου αιώνα. Με αυτό ο Στήβεν χαρακτηρίζει το συμπέρασμα της συζήτησης, δηλ. ότι πρόκειται για κάτι (κεφάλι-αυγό) που υπόσχεται τη γέννηση μιας ιδέας που έχει πια εκλείψει. Η επεξηγηματική φράση: "του βορινού πουλιού" είναι προσθήκη του μεταφραστή, αδικαιολόγητη κατά τη γνώμη μου. Δεν είναι δυνατόν να προσθέτεις επεξηγήσεις στο κείμενο (κάτι που το κάνει αρκετές φορές ο Καψάσκης). Αν κρίνονται απαραίτητες, πρέπει να μπαίνουν ως υποσημειώσεις στο κάτω μέρος της σελίδας. Και σε τελική ανάλυση, αν επέμενε να επεξηγήσει την άλκα, ας έλεγε: του πτηνού που έχει πια εκλείψει.

9. σελ. 239, 2η παράγραφος: "Και μέσα στων αυτιών τους τις εξώπορτες εγώ χύνω" ("And in the porches of their ears I pour"). Η ημιτελής πρόταση προέρχεται από τα λόγια του φαντάσματος στον Άμλετ και η τελευταία φράση που εννοείται είναι: "το δηλητήριο των λόγων μου". Το πρόβλημά μου είναι οι λέξη: "εξώπορτες", που την ξαναχρησιμοποιεί και λίγο πιο κάτω. Δεν μπορούσε να βρει άλλη λέξη; Αν και δεν έχω αυτή τη στιγμή στη διάθεσή μου τις δυο μεταφράσεις του Άμλετ που βρίσκονται στη βιβλιοθήκη μου, θα πρότεινα: "και στους πυλώνες των αυτιών τους στάζω". Και λίγο πιο κάτω, αντί για "Λουκρέσια" μπορούμε να γράψουμε: "Λουκρητία".

10. σελ. 247, 6η σειρά από το τέλος: "Σοδομίτης" ("Catamite"). Catamite δεν είναι ο Σοδομίτης. Είναι ένας όμορφος νεαρός κατάλληλος για ερωτική παρέα, συνήθως για παιδεραστική σχέση. Η λέξη προέρχεται από το λατινικό Catamitus, εκλατινισμένος Γανυμήδης, ο νεαρός από την Τροία που είχε απαγάγει ο Δίας για οινοχόο και για συντροφιά. Θα το μετέφραζα ως "Γανυμήδης".

11. σελ.251, 2η σειρά: "Το φάντασμα του πατέρα του δεν περιπλανιέται τις νύχτες" ("The corpse of John Shakespeare does not walk the night"). Πιο σωστή μετάφραση είναι: "Το πτώμα του Τζων Σαίξπηρ δεν περιπλανιέται τις νύχτες". Άλλωστε συνεχίζει λέγοντας ότι σαπίζει, ρήμα που δεν μπορεί να ταιριάξει με τη λέξη φάντασμα.

12. σελ. 252, στη μέση περίπου, να διορθωθεί (μάλλον τυπογραφικό λάθος) η πρόταση σε: "Ο Άμλετ, ο σκοτεινός πρίγκηπας, είναι ο Άμνετ Σαίξπηρ". Και τα δύο ονόματα τα μεταφράζει ως: Άμλετ, ενώ ο γιος του Σαίξπηρ λεγόταν Άμνετ.

13. σελ. 254, 9η σειρά από το τέλος. Μετά τη λέξη "πόδια" να προστεθούν δυο μικρές προτάσεις που λείπουν: "Αγόρασε ένα ζευγάρι. Τρύπες στις κάλτσες μου". Λίγες σειρές πιο κάτω μεταφράζει το πτηνό "lapwing" με τη λέξη "τσαλαπετεινός" ενώ στα ελληνικά το ονομάζουμε "καλημάνα". Η λέξη χρησιμοποιείται αρκετές φορές στη συνέχεια. Ωστόσο βρίσκω επιτυχή την επιλογή του Καψάσκη και απόλυτα ταιριαστή με τα συμφραζόμενα. Κι αυτό γιατί το lapwing χαρακτηρίζεται για το ασταθές και άτσαλο πέταγμά του (ο Τζόυς το συνδέει στο απόσπασμα με τον Ίκαρο) κι επομένως ταιριάζει απόλυτα με το όνομα του τσαλαπετεινού.
Επίσης στην προτελευταία σειρά η Αθηνά Δημητριάδου, στη βιογραφία του Έλλμαν, μεταφράζει θαυμάσια την πρόταση: "Seabedabbled, fallen, weltering" σε "Θαλασσοδαρμένος, πεπτωκώς, τεταραχθείς" μια πρόταση με σαιξπηρικούς και μιλτωνικούς απόηχους... Αν και το lapwing το μεταφράζει ατυχώς σε "γλάρο".

Σημειώσεις: Οι εικόνες της ανάρτησης είναι με τη σειρά οι εξής: i) η Εθνική Βιβλιοθήκη της Ιρλανδίας σε εικόνα της εποχής, ii) το αναγνωστήριο της Βιβλιοθήκης σε σύγχρονη φωτογραφία, iii) φωτογραφία που απεικονίζει τον Τζόυς μέσα στο βιβλιοπωλείο Shakespeare and Co., iv) έργο της Caroline Saltzwedel για την εικονογράφηση αυτού του κεφαλαίου του "Οδυσσέα", v) φωτογραφία της εισόδου της Εθνικής Βιβλιοθήκης, vi) έργο του Motherwell γι' αυτό το κεφάλαιο του Οδυσσέα, με τίτλο: Σκύλλα και Χάρυβδις, vii) Η Άλκα ζωγραφισμένη από τον Keulemans, viii) το lapwing (καλημάνα), ix) "Σκύλλα και Χάρυβδις", έργο του Αλεσσάντρο Αλλόρι (1535-1607) από τοιχογραφία στη Φλωρεντία.

Παράλληλα με τον Οδυσσέα διαβάζω την εξαιρετική βιογραφία του Έλλμαν σε μετάφραση Αθηνάς Δημητριάδου. Επίσης να αναφέρω πάλι, πως ο Οδηγός ανάγνωσης του Άρη Μαραγκόπουλου είναι ένα απαραίτητο βοήθημα για τους Έλληνες αναγνώστες. Οι μεταφράσεις των αποσπασμάτων έχουν υποστεί επεμβάσεις. Θα ήθελα επίσης να επισημάνω στους φίλους, που παρακολουθούν τα μεταφραστικά μου σχόλια, ότι επανέρχομαι κάποιες φορές σε αυτά των προηγούμενων κεφαλαίων για να κάνω περαιτέρω προσθήκες, που προκύπτουν μετά από μια ακόμα ανάγνωση (π.χ. 8ο κεφ. 13ο σχόλιο, 6ο κεφ. 5ο σχόλιο, 3ο κεφ. ΥΓ.13ο σχόλιο).